Eparhija raško-prizrenska izražava svoju najdublju zabrinutost i osuđuje izjavu kosovsko albanskog advokata Tome Gašija, koji je otvoreno pozvao na rušenje Hrama Hrista Spasa u Prištini.

Advokat Tom Gaši je javno u objavi na Fejsbuku zatražio da Hram Hrista Spasa u Prištini bude srušen jer se, kako je naveo, crkva nalazi na “tuđem” zemljištu.

„Ova zgrada mora biti srušena. Ova zgrada je na tuđem tlu. Ova zgrada je izgrađena za vreme okupacije. Nažalost, trpeli smo ovu zgradu 26 godina nakon oslobođenja i 17 godina nakon nezavisnosti“, napisao je Gaši.

Gaši je smatra nedopustivim da ta “građevina stoji već dvadeset šest godina posle rata i sedamnaest godina nakon proglašenja nezavisnosti”.

“Ovakva izjava nije samo mišljenje o urbanističkom uređenju. Ona predstavlja direktan poziv na uništavanje verskog objekta i, kao takva, teški oblik govora mržnje i podsticanja netrpeljivosti protiv SPC kao istorijske verske zajednice i njenog duhovnog i kulturnog nasleđa na Kosovu i Metohiji”, navode iz Eparhije raško-prizrenske.

Eparhija podseća da je hram Hrista Spasa u centru Prištine saborni hram Srpske pravoslavne crkve započet devedesetih godina prošlog veka i prekinuta oružanim sukobom 1999. Godine I da je od tada postala jedan od najčešće napadanih verskih objekata u Evropi.

Posećaju da je posle rata pokušano rušenje eksplozivom, hram u godinama kasnije više navrata paljen, skrnavljen, ispisivan grafitima i zloupotrebljavan kao javni toalet ili mesto za snimanje neprimerenih muzičkih spotova.

“Advokat Tom Gaši javno je zatražio da Hram Hrista Spasa u Prištini bude srušen.

Gaši je u objavi na Fejsbuku naveo da se hram nalazi „na tuđem tlu“ i da mora biti srušen.

„Ova zgrada mora biti srušena. Ova zgrada je na tuđem tlu. Ova zgrada je izgrađena za vreme okupacije. Nažalost, trpeli smo ovu zgradu 26 godina nakon oslobođenja i 17 godina nakon nezavisnosti“, napisao je Gaši.

“Bogosluženja su više puta bila zabranjivana ili opstruisana od strane vlasti, a sveštenstvo i vernici su u brojnim prilikama sprečavani da slobodno služe svetu liturgiju, čak i na velike praznike i uprkos postojećoj pastirskoj potrebi”.

Hram Hrista Spasa i zemljište na kome se nalazi uredno su upisani kao vlasništvo Srpske pravoslavne crkve u katastarskim i zemljišnim knjigama na Kosovu, te da ne postoji nijedna pravosnažna sudska odluka kojom bi se poništila imovinska prava Crkve, niti odluka koja bi hram proglasila nelegalnom građevinom.

“Naprotiv, postoje sudske odluke koje prepoznaju Srpsku Pravoslavnu Crkvu kao zakonitog korisnika ovog prostora do okončanja svih postupaka. U tom svetlu, tvrdnja da se hram nalazi „na tuđem zemljištu“ nije samo neistinita, već i opasna, jer služi moralnom opravdavanju poziva na rušenje i time legitimiše ideju da se jednoj verskoj zajednici može uskratiti pravo na bogosluženje putem fizičkog uništenja njene svetinje”, navode iz Eparhije.

Poziv Gašija izraz etničke netrpeljivosti

U Eparhiji smatraju da poziv Gašija na rušenje hrama nije izolovan slučaj, već izraz atmosfere etničke netrepeljivosti koja postoji u delu kosovske javnosti i mnogim medijima.

“Tokom prethodnih godina pojedine javne ličnosti, uključujući i pojedine istoričare i komentatore, javno su zagovarale rušenje Hrama Hrista Spasa ili njegovu „prenamenu“, predstavljajući ga kao „nasilni“ ili „nelegitimni“ objekat i osporavajući mu svojstvo bogoslužbenog prostora. Ovi ponovljeni javni pozivi bili su praćeni i ohrabrivani konkretnim napadima, skrnavljenjima i institucionalnim opstrukcijama. Najnovija izjava gospodina Gašija stoga predstavlja dalju radikalizaciju dugotrajnog narativa kojim se negira legitimnost prisustva Srpske Pravoslavne Crkve u samom centru Prištine”.

Dodaju da ovakav obrazac javnog govora u potpunosti potvrđuje nalaze najnovijeg izveštaja o praćenju govora mržnje u medijskom prostoru na Kosovu za period april–jun 2025. godine, koji je izradilo Udruženje novinara Kosova uz podršku UN.

“Taj izveštaj dokumentuje da se etnički i verski obojena retorika u albanskim i srpskim medijima redovno koristi radi normalizacije isključivih narativa, demonizacije zajednica i predstavljanja pojedinih grupa kao smetnje „većinskim interesima“.

“Zahtev gospodina Gašija da osvećeni pravoslavni hram u izgradnji „mora biti srušen“, uz tvrdnju da je on navodni proizvod „okupacije“ i da posle „oslobođenja“ nema pravo da opstane, predstavlja školski primer takve isključive retorike. Takav govor šalje poruku da, po toj logici, u Prištini zapravo nema mesta za vidljivi simbol postojanja srpske pravoslavne zajednice, te da samo postojanje ovog hrama predstavlja „nepravdu“ koja mora biti „ispravljena“ njegovim uklanjanjem. U osetljivom postkonfliktnom kontekstu Kosova i Metohije, gde je od 1999. godine uništeno ili oštećeno više od 150 srpskih pravoslavnih crkava i manastira i gde su desetine hiljada Srba proterane iz svojih domova, ovakvi pozivi ne mogu se posmatrati kao bezazlena retorika i ignorisati. Naprotiv, oni direktno doprinose klimi u kojoj su novi napadi na verske objekte sve izvesniji i sve lakše „opravdani“.”

Sa stanovišta međunarodnih standarda ljudskih prava, ovakve izjave su u otvorenoj suprotnosti sa osnovnim garancijama slobode veroispovesti, zaštite kulturne baštine i načela nediskriminacije.

Evropska konvencija o ljudskim pravima, Okvirna konvencija za zaštitu nacionalnih manjina i instrumenti UNESKO o očuvanju kulturnog nasleđa obavezuju političke vlasti da štite verske objekte i da ne tolerišu bilo kakvo podsticanje koje može dovesti do njihovog uništenja. I sam pravni i institucionalni okvir na Kosovu, uključujući nadležnosti Ombudsmana, Nezavisne komisije za medije, Saveta za štampu Kosova i Kancelarije za dobro upravljanje, formalno je uspostavljen sa ciljem sprečavanja govora mržnje i zaštite ljudskih prava. Ipak, ponovljeni javni pozivi na rušenje Hrama Hrista Spasa, sada izrečeni i od strane jednog javno angažovanog pravnika, pokazuju koliko je jaz između normativnih obaveza i stvarne prakse i dalje dubok.

Eparhija raško-prizrenska stoga upućuje snažan apel institucijama na Kosovu, profesionalnim advokatskim udruženjima, organizacijama civilnog društva i međunarodnoj zajednici da se nedvosmisleno i odgovorno oglase povodom ovog najnovijeg vida govora mržnje. Ćutanje pred ovakvim izjavama bilo bi shvaćeno kao prećutno odobravanje i dodatno bi ugrozilo ne samo Hram Hrista Spasa već i sam princip da sve verske zajednice na Kosovu i Metohiji imaju pravo na jednaku zaštitu, poštovanje i bezbednost.

Eparhija raško-prizrenska ističe da Hram Hrista Spasa u Prištini, kao uredno upisano vlasništvo i osvećeno mesto bogosluženja Srpske Pravoslavne Crkve, mora biti zaštićen od svakog pokušaja rušenja ili oduzimanja, te da verske slobode njenog sveštenstva i vernog naroda, kao i očuvanje celokupnog srpskog pravoslavnog nasleđa na Kosovu i Metohiji, moraju biti nedvosmisleno i delotvorno garantovani u pravu i praksi.