Studenti su opet za Sretenje pozvali na skup u Šumadiji, koji će se u nedelju, 15. februara održati u Kragujevcu i Orašcu. I dok je Orašac simbol ustaničke, Kragujevac je sinonim ustavne Srbije. U istoriji državnosti i ustavnog razvoja Srbije Sretenjski ustav iz 1835. godine zauzima posebno mesto.
Na Sretenje 1835. godine u Kragujevcu je održana Skupština koj je donela prvi Ustav, za to vreme izuzetno slobodouman i napredan. Sam akt, kako je koncipiran, bio je i protiv volje samog kneza Miloša Obrenović, vladara koji je početno inicirao njegovo donošenje.
Prvi ustav Kneževine Srbije, obnarodovan je na Velikoj narodnoj skupštini 15. februara u porti (danas) Stare Miloševe crkve. Ustav je izradio Dimitrije Davidović, sekretar kneževe kancalarije po ugledu na tadašnje ustave Švajcarske i Belgije.
Sretenjski ustav nasto je na osnovu Hatišerifa iz 1830. i 1833. godine, ideja koje je ostavio za sobom, prilikom posete Srbiji Boa le Kont, kao i zahteva učesnika Miletine bune zbog kneževe samovolje. Iz sveg toga, Davidović je preuzeo ono što je u datom trenutku bilo, prema njegovom shvatanju, najpotrebnije Kneževini Srbiji.
Za ovu skupštinu vladalo je veliko interesovaje u zemlji i inostranstvu. Na Sretenjskoj skupštini, najbrojnijoj narodnoj skupštini iz doba kneza Miloša, održanoj u Kragujevcu od 14. do 16. februara okupilo se čak 2.400 zvaničnih predstavnika naroda i kako savremenici beleže „više od 10.000 znatiželjnika”. Ustav se sastojao od 14 glava i 142 člana.
Srbiji nužno solidnije uređenje i opšte narodna prava Srbina
Skupština je zasedala na kneževoj livadi gde je bila podignuta tribina za kneza, njegovu porodicu i duhovna lica. Počela je prizivanjem Svetog duha a knez Miloš ju je otvorio rečima: „Da je Srbija postala toprv (po prvi put) od godine dana (1833.) pa joj je stoga nužno solidnije uređenje”, kao i da u dogovoru sa Narodnim sudom knez izdaje ustav kojim se srpskom narodu garantuju prava onako „kako ih samo čovečanstvo predpisuje”.
Osnovno opredeljenje Ustava bilo je da je Srbija nezavisna kneževima sa podelom na okruge, srezove i opštine. Po njemu zakonodavnu vlast delili su knez i Savet, u čiji su sastav ulazila ministarstva. Državni savet bio je „najviša vlast u srbiji do kneza”. Sudska vlast trebala je da bude potpuno odvojena od upravne i nezavisne. Princip naslednosti kneževskog dostojnstva bio je ne samo zadržan u ovom aktu već i proširen.
Čitavo jedno poglavlje Sretenjskog ustava bilo je posvećeno građanskim pravima („Opšte narodna prava Srbina”) a proklamovan je princip jednakosti pred zakonom i sudom, neprikosnovenosti imetka i pravo potpunog raspolaganja njime. Niko nije smeo biti kažnjen bez presude nadležnog suda i zakona.
Ustav je u potpunosti ukidao i kuluk, osim za izgradnju mostova i drumova. Po jednoj njegovoj odrednici u Srbiji ni na koji način ne postoji ropstvo i svaki čovek koji stupi na tle naše zemlje automatski je slobodan čovek. Srbija je njime dobila i državna obeležja poput zastave i grba.
Međutim, kada je akt donet i od naroda sa odušeljenjem prihvaćen, izazvao je veliku pometnju ne samo na istoku, već nije naišao ni na odobravanje zapadnih sila. Nije, zbog ograničavanja vlasti odgovaro ni samom knezu Milošu Obrenoviću. Prvo je susprendovan a potom i zvanično ukint posle samo nekoliko nedelja.
– Davidović je mislio da je Srbija hatišerifima stekla nezavisnu unutrašnju upravu, a time i pravo donošenje ustava. Prilikom izrade i donošenje Ustava, nisu vršene nikakve konsultacije sa sizerenskim i pokroviteljskim dvorom, ne zato što nije bilo vremena već zato što je preovladalo mišljenje da to nije neophodno, kaže istoričar Predag Ilić, iz Istorijskog arhiva Šumadije u Kragujevcu.
Po njegovim rečima u prvom ustavu Srbije je iskazan istinski državotvorni i demokratski potencijal srpskog naroda. Sretenjski ustav simbolično sjedinjuje dva rukavca borbe koju su Srbi na početku 19. veka poveli u težnji za spoljašnjom i unutrašnjom emancipacijom: oslobođenje od strane vlasti i slobodna, zakonita unutrašnja uprava
Pisac ustava i Knez Miloš bili su zaneti prethodnim događajima, Miletinom bunom, i mislili su da se za donošenje Ustava ne mora tražiti saglasnost Carigrada i Petrograda.
– Saglasnost su do tada morali da traže i za mnoge druge manje značajne odluke. To je bio veliki propust kojim je jedan veliki državni projekat doveden u situaciju da za manje od dva meseca propadne, navodi Ilić.
Ipak, u istoriji državnosti i ustavnog razvoja Srbije Sretenjski ustav iz 1835. godine zauzima posebno mesto.
– Reč je o prvom ustavu Srbije i njime je iskazan istinski državotvorni i demokratski potencijal srpskog naroda. Sretenjski ustav simbolično sjedinjuje dva rukavca borbe koju su Srbi na početku 19. veka poveli u težnji za spoljašnjom i unutrašnjom emancipacijom: oslobođenje od strane vlasti i slobodna, zakonita unutrašnja uprava, ističe on.
Jedina buna bez krvi „pogurala” donošenje Ustava
Kada je u pitanju prvi srpski Ustav – Sretenjski istoričar Ilić, smatra da se često zaboravlja i previđa Miletina buna koja je direktno dovela do njegovog donošenja.
– Kada je Srbija konačno 1833. godine dobila zaokružen autonomnan status, najbliži činovnici kneza Miloša kao što su Dimitrije Davidović, Avram Petronijević, Aleksa i Stojan Simić, Toma Vučić Perišić i drugi zahtevali su da se Kneževina Srbija zakonski uredi. Apsolutistička vladavina kneza Miloša, prema opštem uverenju koje je zavladalo u Srbiji, predstavljala je prepreku daljem razvoju Srbije. Trebalo je doneti zakone i propisati funkcionisanje centralne i lokalne vlasti i ograničiti knez Milošev monopol u trgovini, navodi Predrag Ilić.
Najrevnosniji predstavnik opozicije u to vreme bio je Stojan Simić u čijoj je kući u Kruševcu pripremljena buna koja se u tradiciji i istoriografiji nazvala Miletina buna. Na tajnom dogovoru u Simićevoj kući u decembru 1834. okupili su se najistaknutiji Miloševi protivnici, među njima kneginja Ljubica, knežević Milan i mitropolit Petar. Dogovoreno je da se na bunu pokrene narod iz središnjih delova Kneževine Srbije, odnosno Rasinskog i Podunavskog serdarstva, da se od kneza Miloša zatraži izdavanje Ustava i zakonâ.
Predvodnik bune postao je istaknuti narodni starešina Mileta Radojković, tada veliki rasinski serdar, koji je za tri dana okupio oko par hiljada ljudi, s kojima je 19. januara1835. uveče iz Jagodine krenuo prema Kragujevcu.
U ovoj buni poslednji put na strani kneza Miloša stajao je Toma Vučić Perišić, koji je istina podržavao političke zahteve pobunjenika, ali je ostao lojalan gospodaru.
U vreme izbijanja bune knez Miloš se nalazio u Požarevcu. Pobunjenička vojska se 20. januara ulogorila na Taborištu u blizini Kragujevca, gde je jedan od učesnika bune, inače knežev sekretar Avram Petronijević održao vatreni govor protiv kneza optužujući ga da samo on koristi „današnji” položaj Srbije, koji je narod platio krvlju, da vlada poput paše, povećava poreze kao da je Srbija njegova baština, a narod roblje. Optuživao je Miloša za nemoral, za nepoštovanje vere i da zbog njegovih grehova Srbija poslednjih godina trpi sušu.
– Očekujući knežev dolazak iz Požarevca pobunjenici su 21. januara, na poljani kod kragujevačke crkve formulisali tri zahteva: ustanovljenje Saveta, obezbeđenje života i imanja svakom žitelju u Srbiji i određivanje poreza u iznosu koji neće opterećivati narod. Narednog dana Vučić i Antonije Majstorović sa 35 viđenijih kmetova odneli su te zahteve knezu Milošu, i pošto se s njima saglasio, knez je amnestirao učesnike bune, priča naš sagovornik.
Svečano izmirenje kneza Miloša i vođa bune desilo se o Savindanu u kragujevačkoj crkvi i tako se završila, po posledicima koje je imala, najznačajnija buna u vreme prve Miloševe vlade.
– Uz to, Miletina buna jedna je od retkih buna u Srbiji u 19. veku u kojoj nije prolivena krv, podseća istoričar Ilić i na ovu činjenicu.
Za ustavni i politički razvoj Miletina buna imala je dalekosežne posledice: ubrzala je sazivanje Narodne skupštine u februaru 1835. na kojoj je proglašen prvi ustav Srbije.
– Sretenjskim ustavom izvršena je podela vlasti, zajemčena je lična i imovinska bezbednost srpskih građana, utvrđena su činovnička prava i obaveze, rečju, ispunjeni su zahtevi i očekivanja predvodnika Miletine bune.
„Delo ludosti” kojim se ukidaju poslednji ostaci feudalizma
Sretenjski ustav je posle intervencije Porte, Rusije i Austrije početkom marta privremeno, a 11. aprila 1835. godine konačno ukinut.
– To što je Srbija samostalno donela ustav, što su njime istaknuti atributi državnosti Srbije, uprkos njenom vazalnom statusu, bilo je dovoljno da te sile taj čin ocene kao „delo ludosti”. Koliko je Sretenjski ustav značajan za državnost Srbije najbolje se može videti poređenjem sa sledećim ustavom Srbije, tzv. Turskim ustav iz 1838. godine, koji je donet u Carigradu, naglašava istoričar Ilić.
Po pisanju pokojnog istoričara Boriše Radovanovića Sretenjski ustav predstavlja prekretnicu u razvoju srpskog parlamentarizma i srpskog društva u celini.
„Od njegove promulgacije (objavljivanja), bez obzira što je suspendovan nekoliko nedelja posle donošenja, započinje proces izgradnje moderne srpske države, stvaranjem institucija koje će igrati važnu ulogu tokom dalje borbe za nezavisnost. Kroz razvoj i evoluciju Skupštine (parlamenta) Srbija će uspeti da obnovi državnost i vrati se u evropsku porodicu naroda”, zaključio je on u svom delu „Istorija Kragujevca”.
I za Predraga Ilića, praktične posledice kratkotrajnog postojanja Sretenjskog ustava nisu zanemarljive prva od njih je ustanovljenje Saveta. Na talasu borbe za njegove donošenje, u maju 1835. godine ukinuti su poslednji ostaci turskog feudalizma, čime je društvo Knževine Srbije, među prvim u Evropi, postalo društvo oslobođeno feudalnih stega.
Sav posvećen novinarstvu i ograničenju kneževe vlasti
Tvorac Sretenjskog ustava Dimitrije Davidović (Zemun 1789. – 1838. Smederevo) jedna je od najznačajnijih ličnosti u Srbiji u prvoj polovini 19. veka. Započeo je studije medicine u Pešti i Beču ali ih je napustio „sav se odavši novinarskom pozivu”.
U Beču je zajedno sa Dimitrijem Fruščićem izdavao „Novine srpske” i prvi srpski almanah „Zabavnik” (1815.). Zbog finansijskih i političkih razloga napustio je Beč i prešao u Srbiju 1821. godine, gde je postao sekretar i savetnik kneza Miloša i njegov glavni saradnik u diplomatskoj borbi za autonomiju Srbije. U tada prestonom Kragujevcu pokrenuo je 1834. godine „Novine serbske”.
Pripadao je krugu političara koja se zalagala za ograničenje vlasti kneza Miloša. Posle Miletine bune za tri nedelje napisao je Sretenjski ustav. Ustav je od velikih sila ocenjen kao liberalan i neprikladan za državni položaj Srbije.
Zbog učešća u izradi Sretenjskog ustava 1835. godine pao je u nemilost kneza Miloša i povukao se u Smederevo gde je preminio tri godine kasnije. Na njegovom spomeniku pislalo je „Sav Srbin”. Očevici su pričali da je preminuo od gladi.
Tek avgusta 2018. godine postavljena je njegova bista u porti Stare (Miloševe) crkve u Kragujevcu u kojoj je donet Sretenjski ustav .
