Od 11. do 17. jula Kosovska Mitrovica bila je mnogo više od grada u kojem se održava još jedna letnja škola. U učionicama Fakulteta umetnosti, na ulicama grada, u Zvečanu, ali i među zidinama Gračanice, Pećke patrijaršije, Visokih Dečana, Bogorodice Ljeviške i Svetih Arhangela, studenti iz Srbije i nekoliko evropskih zemalja učili su kako umetnost nastaje iz prostora, iskustva i zajedničkog života.

Upravo je to bila ideja ovogodišnje Letnje škole Univerziteta umetnosti u Beogradu, održane pod simboličnim nazivom „solidARTno“, koja je prvi put organizovana u Kosovskoj Mitrovici, u partnerstvu sa Fakultetom umetnosti Univerziteta u Prištini sa privremenim sedištem u ovom gradu.

Umetnost kao prostor zajedništva

Letnja škola Univerziteta umetnosti jedna je od najdugovečnijih obrazovno-umetničkih manifestacija u Srbiji. Još od prvog saziva 2001. godine okuplja studente i profesore različitih umetničkih disciplina, povezujući ih kroz intenzivan mentorski rad i istraživanje kulturne baštine. Ovogodišnje izdanje donelo je dodatnu simboliku – održano je na Kosovu, sa temom koja umetnost posmatra kao prostor solidarnosti, empatije i zajedništva.

Pre nego što su ušli u ateljee i sale za vežbu, svi učesnici zajedno su obišli najznačajnije srednjovekovne srpske svetinje na Kosovu – Gračanicu, Bogorodicu Ljevišku, manastir Svetih Arhangela, Visoke Dečane i Pećku patrijaršiju. Organizatori ističu da taj obilazak nije bio turistička ekskurzija, već svojevrsni uvod u umetnički rad, kako bi studenti neposredno doživeli kulturni i duhovni prostor iz kojeg će crpeti inspiraciju narednih dana.

Nakon povratka u Kosovsku Mitrovicu, podeljeni su u četiri radionice – konzervaciju i restauraciju, likovnu umetnost, glumu i etnomuzikologiju – koje su vodili profesori četiri fakulteta Univerziteta umetnosti u Beogradu. U njima su učestvovali studenti iz Srbije, sa Fakulteta umetnosti u Zvečanu i Univerziteta u Kragujevcu, ali i mladi umetnici iz Grčke, Poljske, Češke, Španije i Turske.

Freska kao poruka budućnosti

Jedna od radionica, pod nazivom „Freska kao poruka za budućnost“, nastala je neposredno iz iskustva obilaska srednjovekovnih manastira. Nakon susreta sa originalnim freskama, studenti su učili tradicionalnu fresko tehniku – od teorijskih osnova slikanja na vlažnom malteru do praktičnog rada.

Posebna pažnja posvećena je autentičnim srednjovekovnim recepturama za pripremu maltera, ali i njihovom povezivanju sa savremenim, ekološki održivim materijalima poput recikliranog stiropora, kukuruzovine i alginata. Na malim formatima svaki student izrađivao je sopstveni rad dok je malter još bio svež, birajući između autorske interpretacije i umanjenih kopija fresaka koje su prethodno videli u manastirima.

Cilj radionice, kako navode organizatori, nije bio samo usvajanje jedne umetničke tehnike, već razvijanje svesti o očuvanju kulturne baštine i razumevanje složenosti procesa konzervacije zidnog slikarstva. Radionicu je vodila docentkinja Bojana Savić sa Fakulteta primenjenih umetnosti u Beogradu, čiji je naučni rad upravo usmeren na proučavanje materijala i tehnika srednjovekovnog zidnog slikarstva i njihovu zaštitu.

Umetnost nastaje iz prostora i susreta

Druga radionica, pod nazivom „Usmeni grafizam“, koju je vodio redovni profesor Fakulteta likovnih umetnosti u Beogradu Adam Pantić, bila je zamišljena kao spoj putovanja, razgovora, zajedničkog života i umetničkog stvaranja. Umesto klasičnog rada u ateljeu, studenti su najpre istraživali prostor severnog Kosova, posmatrajući ga kao složen kulturni, istorijski i društveni pejzaž iz kojeg nastaju priče, sećanja i umetnički motivi.

Njihov „teren“ nisu bili samo galerijski prostori. Obilazili su Kosovsku Mitrovicu, crkvu Svetog Dimitrija, Spomenik rudarima Bogdana Bogdanovića, tvrđavu Zvečan, Radnički dom „Trepča“, kao i ateljee Fakulteta umetnosti u Zvečanu. Sve što su tokom tih šetnji videli i doživeli kasnije je postalo deo njihovih radova. Organizatori ističu da je upravo neposredno iskustvo prostora predstavljalo osnovu umetničkog procesa.

Jedan od najzanimljivijih segmenata radionice bio je potpuno neuobičajen za umetničku školu. Hol Fakulteta umetnosti pretvoren je u mesto okupljanja, razgovora i zajedničkog rada, gde je profesor Adam Pantić za učesnike pripremio domaću fokaču. Priprema testa, njegovo čekanje da naraste, pečenje i zajednički obrok nisu predstavljali pauzu između radionica, već deo umetničkog koncepta.

Kako se navodi u programu škole, upravo je taj čin trebalo da pokaže da kreativnost može nastajati i kroz svakodnevni život, zajedništvo i deljenje iskustava, a ne samo kroz rad u ateljeu. Hrana je tako postala simbol procesa, strpljenja i saradnje, gotovo jednako važan kao i nastali umetnički radovi.

Paralelno sa tim studenti su u improvizovanim uslovima ručno pravili papir od reciklirane pulpe. Cilj nije bio samo da nastane novi umetnički materijal, već da se kroz transformaciju običnih stvari preispitaju ustaljeni modeli umetničkog obrazovanja. Organizatori navode da je radionica ponudila alternativni pedagoški pristup u kojem se svakodnevica, praktično znanje i umetničko istraživanje međusobno prožimaju.

Stari jezik kao inspiracija za savremenu scenu

Na Fakultetu dramskih umetnosti radionica „Kroz stari jezik u nove forme“, koju su vodili docenti Đorđe Marković i Dušan Matejić, bila je posvećena istraživanju bogatstva arhaičnog srpskog jezika.

Studenti nisu učili tekstove napamet. Umesto toga, iz Vukovog rječnika, narodnih epskih pesama i stare književnosti izvlačili su zaboravljene reči, izraze i poslovice, od kojih su sami gradili potpuno nove dramske situacije i likove. Ograničen broj starih reči postao je izazov iz kojeg su nastajali savremeni dijalozi, sukobi i pozorišne scene.

Radionica je istovremeno bila i glumačka i jezička laboratorija. Kroz vežbe zasnovane na metodama Stanislavskog, Mihaila Čehova, Stele Adler i Sanforda Majsnera studenti su istraživali kako arhaični jezik utiče na emociju, unutrašnji doživljaj i scenski izraz. Rezultat su, kako navode organizatori, bile emotivne, često duhovite i višeslojne scene koje su pokazale da stari jezik može biti sasvim savremen umetnički alat.

Tradicionalna pesma kao živo nasleđe

Za razliku od ostalih radionica koje su se bavile slikom, prostorom ili govorom, radionica etnomuzikologije pod nazivom „Od artefakta do živog zvuka: novi modaliteti trajanja tradicionalnog pevanja“, pod vođstvom profesorke Sanje Ranković sa Fakulteta muzičke umetnosti u Beogradu, bila je posvećena očuvanju tradicionalnog pevanja i njegovom prenošenju novim generacijama.

Studenti su najpre proučavali etnomuzikološku građu, posebno onu koja se odnosi na Kosovo i Metohiju, upoznajući se sa načinima izvođenja tradicionalnih pesama i njihovim istorijskim kontekstom. Međutim, cilj radionice nije bio puko reprodukovanje starih zapisa, već pronalaženje načina da tradicionalna muzika nastavi da živi i u savremenom vremenu.

Zato je drugi deo rada bio usmeren na povezivanje naučnog istraživanja i umetničkog izraza kroz transmedijsko pripovedanje, vođenje ličnih „terenskih dnevnika“, dijalog i zajedničku interpretaciju. Organizatori navode da su studenti kroz takav proces razvili odgovoran odnos prema kulturnom nasleđu, ali i shvatili da tradicija nije muzejski eksponat, već živa praksa koja može uspešno da komunicira sa savremenim društvom.

Profesorka Sanja Ranković već decenijama se bavi istraživanjem i očuvanjem tradicionalne muzike Balkana. Jedan je od osnivača ženske pevačke grupe „Moba“, učestvovala je u uvođenju tradicionalnog pevanja u sistem muzičkog obrazovanja u Srbiji i sarađuje sa profesionalnim ansamblima „Kolo“ i „Venac“.

Kosovo kao učionica

Ovogodišnja Letnja škola nije bila samo niz radionica iz različitih umetničkih oblasti. Gotovo svi programi imali su zajedničku polaznu tačku – neposredan susret sa prostorom Kosova i njegovim kulturnim i duhovnim nasleđem.

Od srednjovekovnih fresaka, preko industrijske arhitekture Kosovske Mitrovice i Zvečana, do tradicionalnog pevanja i arhaičnog jezika, studenti su stvarali oslanjajući se na iskustvo koje su prethodno stekli obilazeći mesta o kojima su do tada uglavnom učili iz knjiga.

Upravo zato organizatori ovogodišnju temu „solidARTno“ opisuju kao mnogo više od naziva škole. Ona je trebalo da pokaže da umetnost nastaje kroz zajednički rad, razmenu iskustava i susret ljudi različitih sredina, kultura i umetničkih disciplina, a da upravo takav dijalog predstavlja jednu od najvažnijih vrednosti savremenog umetničkog obrazovanja.

Tokom sedmodnevnog programa u Kosovskoj Mitrovici zajedno su radili studenti iz Srbije, sa Kosova, Grčke, Poljske, Češke, Španije i Turske, uz mentorstvo profesora Univerziteta umetnosti u Beogradu. Kroz četiri radionice, zajedničke obilaske i svakodnevni rad pokušali su da pokažu kako umetnost može biti prostor susreta, razumevanja i očuvanja kulturnog nasleđa, što je i bila osnovna ideja ovogodišnje Letnje škole Univerziteta umetnosti u Beogradu.

Sedam dana, četiri radionice, desetine studenata iz Srbije i nekoliko evropskih zemalja i jedan zajednički prostor – Kosovo. Ovogodišnja Letnja škola Univerziteta umetnosti u Beogradu pokazala je da nastava može da izađe iz učionice, a da srednjovekovni manastiri, industrijsko nasleđe Kosovske Mitrovice, arhaični srpski jezik i tradicionalna pesma postanu jednako važni nastavni materijal kao knjige, note ili slikarsko platno.

Pod nazivom „solidARTno“, škola je u Kosovskoj Mitrovici spojila umetničko obrazovanje, kulturno nasleđe i međunarodnu saradnju, ostavljajući iza sebe ne samo radove nastale tokom radionica, već i iskustvo zajedničkog života i rada koje će učesnici poneti iz grada u kojem je ovog leta umetnost bila način upoznavanja prostora, ljudi i istorije.