Srpska pravoslavna crkva danas proslavlja Svetog velikomučenika Prokopija. Njegov lik sačuvan je i u manastiru Visoki Dečani, gde se među najvrednijim ostvarenjima srednjovekovnog srpskog slikarstva nalazi freska nastala oko 1340. godine – jedno od svedočanstava bogatog ikonografskog programa ove zadužbine kralja Stefana Dečanskog.
Svetitelj među dečanskim freskama
U podnožju jugozapadnog stuba, u centralnom delu hrama manastira Visoki Dečani, nalazi se freska Svetog Prokopija, živopisana oko 1340. godine.
Iako predstavlja samo jednu od više od hiljadu očuvanih fresaka koje krase ovu svetinju, privlači pažnju skladom kompozicije i blagim izrazom lica mladog svetitelja. Odeven u vojničku odeždu, sa mačem u ruci i oreolom oko glave, Sveti Prokopije prikazan je kao pobednik vere – vojnik koji je zemaljskoj službi pretpostavio služenje Hristu.
Dečanske freske, nastale u prvoj polovini XIV veka, ubrajaju se među najznačajnija ostvarenja vizantijskog i srpskog srednjovekovnog slikarstva, a lik Svetog Prokopija jedan je od brojnih koji gotovo sedam vekova svedoče o umetničkom i duhovnom nasleđu ove zadužbine.
Od rimskog vojvode do Hristovog ratnika
Prema crkvenom predanju, Sveti Prokopije rođen je u Jerusalimu pod imenom Neanije. Bio je vojvoda u službi rimskog cara Dioklecijana, u vreme velikih progona hrišćana početkom IV veka.
Na putu ka Aleksandriji, gde je trebalo da predvodi progon hrišćana, doživeo je, prema predanju, viđenje časnog krsta. Taj događaj promenio je njegov život i umesto da nastavi progon, prihvatio je hrišćansku veru.
Zbog toga je izveden pred sud. Pred svojim sudijama odrekao se vojničkih počasti, ispovedajući da je jedino vojnik Hristov. Posle mučenja bačen je u tamnicu, gde je, prema predanju, primio sveto krštenje i ime Prokopije.
Ostao je postojan u veri do mučeničke smrti, zbog čega ga Crkva poštuje kao velikomučenika.
Svetitelj koji se pominje i na venčanju
U žitiju Svetog Prokopija posebno mesto zauzimaju žene koje su, nadahnute njegovim primerom, ispovedile hrišćansku veru i zajedno sa njim postradale.
Upravo zbog tog svedočanstva vere, Sveti Prokopije pominje se i u pravoslavnom činu venčanja, zajedno sa svetim carem Konstantinom i caricom Jelenom, kao uzor istrajnosti, vernosti i duhovne pobede.
Mošti i grad koji nosi njegovo ime
Po predanju, mošti Svetog Prokopija vekovima su čuvane u Nišu, u Hramu Svetog Nikole. Nakon Boja na Pločniku krajem XIV veka prenete su u drevni hram posvećen ovom svetitelju u Prokuplju.
Grad Prokuplje je upravo po Svetom Prokopiju dobio svoje današnje ime, čuvajući uspomenu na jednog od najpoštovanijih ranohrišćanskih mučenika.
Praznik i narodno predanje
Iako praznik Svetog Prokopija nije označen crvenim slovom u crkvenom kalendaru, vekovima zauzima posebno mesto u narodnoj tradiciji.
U mnogim krajevima Srbije ubraja se među takozvane „ognjene svetitelje”, uz Svetog Iliju i Ognjenu Mariju. Za ovaj dan vezuju se brojni običaji i verovanja, pa se u narodu smatra vremenom kada treba izbegavati svađe, psovke i nepotrebne razmirice, dok se mir, sloga i porodično okupljanje smatraju najboljim načinom obeležavanja praznika.
Sedam vekova pred licem Svetog Prokopija u Dečanima
Među stotinama likova svetitelja koji krase zidove Visokih Dečana, freska Svetog Prokopija i danas odiše istim mirom kojim su je dečanski majstori oblikovali pre gotovo sedam vekova.
Dok se na današnji dan u pravoslavnim hramovima uznosi molitveno sećanje na Svetog Prokopija, njegov lik u Visokim Dečanima nastavlja da svedoči o vekovima. Ova freska ostaje jedan od bezbrojnih razloga zbog kojih su Dečani sveto mesto u kojem istorija, vera i lepota i danas govore istim jezikom.
