Jezero Gazivode ponovo je u centru pažnje nakon uklanjanja srpskih objekata u području Ibarskog Kolašina, ali i izjava predsednika Srbije Aleksandra Vučića o mogućnosti promene vodotoka Ibra, reke koja puni ovu akumulaciju – Piše Insajder.

Koliki je značaj Gazivoda najbolje pokazuje studija Pacifičke severozapadne nacionalne laboratorije (PNNL), urađena 2021. godine za Ministarstvo energetike SAD. U njoj se navodi da voda iz Gazivoda obezbeđuje oko trećine vode za piće na Kosovu, dok od vode iz ovog sistema zavisi više od 97 odsto proizvodnje električne energije.

Veći deo proizvodnje električne energije dolazi iz termoelektrana Kosovo A i Kosovo B, kojima je voda iz sistema Gazivode–Ibar-Lepenac potrebna za hlađenje. Dodatno, oko jedan do dva odsto proizvodnje dolazi iz hidroelektrane Gazivode. PNNL navodi da sistem istovremeno obezbeđuje vodu za piće, poljoprivredu i druge potrebe.

Prema istoj studiji, u kanal Ibar-Lepenac u proseku se preusmerava između 20 i 36 odsto godišnjeg ispuštanja vode iz akumulacije. Kanal potom vodom snabdeva područje u kojem se nalaze Kosovska Mitrovica, Vučitrn, Glogovac, Obilić i Priština, a voda se koristi i za industriju, poljoprivredu i hlađenje termoelektrana.

Kako je nastalo jezero Gazivode

Gazivode su veštačka akumulacija nastala izgradnjom brane na Ibru. Prema studiji PNNL, brana je građena između 1979. i 1985. godine, dok je projekat nastao u vreme zajedničke države. Akumulacija je duga oko 15 milja, odnosno približno 24 kilometra.

Ibar izvire u Crnoj Gori, prolazi kroz Srbiju, ulazi na područje opštine Zubin Potok, gde se nalazi brana Gazivode, a potom nastavlja prema Kosovskoj Mitrovici i dalje kroz Srbiju, gde se uliva u Zapadnu Moravu.

Zbog takvog položaja, pitanje Gazivoda nije samo pitanje jedne akumulacije. Reč je o čitavom prekograničnom hidrosistemu čiji se sliv prostire na teritoriji Srbije, Crne Gore i područja kojim upravljaju prištinske institucije.

Spor oko upravljanja traje decenijama

Gazivode su godinama predmet spora Beograda i Prištine, kako zbog vlasništva nad infrastrukturom, tako i zbog upravljanja vodnim resursima. Pitanje je bilo uključeno i u Vašingtonski sporazum iz 2020. godine. Beograd i Priština tada su se obavezali na saradnju sa Ministarstvom energetike SAD i drugim američkim institucijama na izradi studije o mogućnosti zajedničkog korišćenja jezera kao pouzdanog izvora vode i energije.

Američki PNNL je studiju objavio 2021. godine. U njoj je navedeno da Gazivode funkcionišu bez sporazuma o prekograničnoj saradnji i da bi unapređenje koordinacije Srbije i Prištine moglo da doprinese regionalnoj bezbednosti u oblasti vode i energije. U međuvremenu, pitanje upravljanja hidrosistemom ostalo je nerešeno.

Kompanija Ibar-Lepenac, koju je osnovala prištinska administracija, poslednjih godina preuzela je kontrolu nad pojedinim objektima na području Gazivoda. U maju 2025. godine njeni radnici su, uz asistenciju Kosovske policije, ušli u objekat Crvenog krsta na jezeru Gazivode, uz obrazloženje da kompanija polaže pravo na taj objekat.

Eksplozija na kanalu Ibar-Lepenac

Posebnu pažnju Gazivode su privukle krajem novembra 2024. godine, nakon eksplozije na kanalu Ibar-Lepenac kod sela Varage u opštini Zubin Potok. Eksplozija je oštetila kanal, zbog čega je voda prodrla na okolno područje. Prištinske institucije događaj su označile kao teroristički napad i optužile Beograd za umešanost, što je Beograd odbacio.

Slučaj je dodatno produbio političke tenzije oko upravljanja kritičnom infrastrukturom na severu. Istovremeno, sam sistem nije mogao jednostavno da bude obustavljen. Njegova važnost za vodosnabdevanje i energetiku čini Gazivode jednim od primera izrazite međuzavisnosti Beograda i Prištine.

Šta bi značila promena vodotoka Ibra

Upravo u tom kontekstu treba posmatrati i izjavu Aleksandra Vučića o mogućnosti promene vodotoka Ibra – „Već smo pozvali stručnjake koji se bave time, građevinski sektor, inženjere i ostale, kada već toliko maltretiraju naš narod, da vidimo – imamo različite razloge za promenu vodotoka Ibra. Pa, videćemo šta će da rade Albanci i kako će da se ponašaju”, rekao je Vučić. Potom je, govoreći o Gazivodama, dodao: „Gde je danas, gde je bilo juče, ne znam da li će biti i sutra ili gde će biti.”

Na izjavu su reagovali predstavnici prištinskih institucija, ocenjujući je kao pretnju njihovim vodnim resursima, dok je Evropska unija poručila da takve izjave ne doprinose normalizaciji odnosa Beograda i Prištine.

Sama mogućnost preusmeravanja dela vode iz gornjeg toka Ibra nije isto što i najava da će takav projekat biti sproveden. Za takav zahvat bili bi potrebni ozbiljni infrastrukturni radovi, značajna finansijska sredstva, kao i rešavanje brojnih političkih i međunarodnih pitanja. Međutim, upravo zbog zavisnosti prištinskog sistema od Gazivoda, mogućnost uticaja na dotok vode predstavlja potencijalno značajnu polugu.

Zašto su Gazivode važne i za Srbe na severu

Strateški značaj Gazivoda nije samo u tome što akumulacija obezbeđuje vodu i energiju. Jezero i njegov sistem nalaze se na području severa Kosova, u opštini Zubin Potok, gde živi većinsko srpsko stanovništvo. Zbog toga je pitanje kontrole nad Gazivodama godinama povezivano i sa širim pitanjem položaja Srba na severu.

Istovremeno, zavisnost južnijeg dela sistema od vode iz Gazivoda znači da ovaj resurs predstavlja jednu od retkih tačaka u kojoj su interesi dve strane direktno povezani. Američka studija iz 2021. godine upravo je zato kao cilj postavila unapređenje koordinacije Srbije i Prištine u korišćenju vode i energije, umesto jednostranog upravljanja resursom.

Gazivode kao pregovaračka poluga

Pitanje je, međutim, da li Gazivode mogu biti iskorišćene kao pregovaračka poluga ili bi njihov značaj trebalo posmatrati pre svega kroz mogućnost dogovora. Saradnik Nove društvene inicijative Aleksandar Šljuka ocenjuje za Insajder da Vučićeva izjava ima i unutrašnjopolitičku i političku funkciju prema Prištini, odnosno da treba da pokaže da Beograd raspolaže mogućnostima za odgovor na poteze prištinskih institucija.

On, međutim, smatra da je malo verovatno da bi do stvarnog preusmeravanja Ibra došlo, imajući u vidu tehničku, finansijsku, političku i međunarodnu složenost takvog projekta. Prema njegovoj oceni, mnogo korisnije bilo bi Gazivode posmatrati kao prostor za dogovor.

„Kosovo u velikoj meri zavisi od vode iz ovog sistema, dok Srbija ima mogućnost da utiče na dotok vode iz gornjeg toka Ibra. Međutim, mislim da bi bilo pogrešno tu polugu posmatrati isključivo kao sredstvo pritiska. Mnogo korisnije je posmatrati je kao instrument koji može da podstakne dogovor”, rekao je Šljuka za Insajder.

Takav pristup u skladu je i sa osnovnom porukom američke studije: Gazivode predstavljaju resurs od kojeg zavise i voda i energija, pa bi stabilno upravljanje zahtevalo koordinaciju umesto jednostranih poteza.

Gazivode zato ostaju mnogo više od jednog jezera. One su istovremeno deo vodnog i energetskog sistema, pitanje od značaja za sever Kosova, predmet dugogodišnjeg spora Beograda i Prištine i jedna od retkih oblasti u kojoj je njihova međuzavisnost potpuno konkretna – svaki ozbiljniji poremećaj u sistemu imao bi posledice daleko izvan same akumulacije.